Filmy

Święci, wyklęci, przeklęci – ludzie podziemia

Trzy postacie i trzy różne historie, które łączy działalność w polskim podziemiu antyniemieckim, a następnie antykomunistycznym. Emilia Malessa „Marcysia”, Józef Zadzierski „Wołyniak” i Marian Gołębiewski „Ster” uosabiają różne drogi i wybory, reprezentują różne środowiska ideowe i sympatie polityczne. Ich losy wzajemnie się krzyżują, choć niektórzy z nich osobiście nigdy się nie spotkali.

Emilia Malessa „Marcysia” pełniła wysoką funkcję w Komendzie Głównej Armii Krajowej. Kierowała jej łącznością zagraniczną. Po wojnie kontynuowała swoją aktywność w Zrzeszeniu Wolność i Niezawisłość. Zmęczona konspiracją i nękana wątpliwościami co do słuszności dalszej walki, zdecydowała się z niej wycofać i wyjechać za granicę. Nie zdążyła. Aresztowana przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, uwierzyła w dobre intencje przeciwnika. Ujawniła wielu swoich współpracowników. Nie potrafiła poradzić sobie z przypisanym jej piętnem zdrajcy.

Józef Zadzierski „Wołyniak”, gdy w grudniu 1946 r. popełnił samobójstwo, miał zaledwie dwadzieścia trzy lata. W innych realiach politycznych miałby przed sobą perspektywę nauki, a potem pracy w wyuczonym zawodzie. Chłopak z dobrego domu, ideowo powiązany z ruchem narodowym, dowódca oddziału partyzanckiego, potrafił być brawurowo odważny i jednocześnie okrutny. Wojna i partyzantka wycisnęła na nim niezatarte piętno.

Marian Gołębiewski „Ster”, piłsudczyk i cichociemny, lokalny dowódca Armii Krajowej i Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, o barwnym życiorysie i twardym charakterze. Przyczynił się do zaprzestania w 1945 r. polsko-ukraińskich walk na Lubelszczyźnie. Przeszedł ciężkie śledztwo w więzieniach Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i otrzymał karę śmierci. Po ułaskawieniu spędził w więzieniu ponad dziesięć lat. Później zaangażował się w przedsierpniową opozycję i „Solidarność”.

Skomplikowane losy konspiratorów antykomunistycznego podziemia przybliżają lubelscy badacze i wykładowcy akademiccy. Dopełniają je archiwalne zdjęcia, po raz pierwszy zaprezentowane w kolorze. Prezentujemy Państwu pierwszy z serii filmów nagranych z myślą o uczniach i nauczycielach w związku z nowym przedmiotem – historia i teraźniejszość.


Brama Europy. Ukraina między Wschodem i Zachodem

Czy można w szesnaście minut opowiedzieć historię Ukrainy? Twórcy filmu przekonują, że tak. Tyle czasu w zupełności wystarczy, aby poznać najważniejsze daty i wydarzenia z przeszłości wschodniego sąsiada Polski.

Korzenie ukraińskiej państwowości sięgają IX w. Wówczas plemiona wschodniosłowiańskie i Waregowie pochodzenia normańskiego utworzyli organizację państwową pod nazwą Ruś Kijowska, która w X w. przyjęła chrześcijaństwo. Rozwój Rusi zahamował najazd Mongołów w XIII w., a ona sama znalazła się na peryferiach Europy. Obecne ziemie ukraińskie na przestrzeni wieków wchodziły w skład różnych struktur państwowych. W XIV w. znalazły się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego, a po unii lubelskiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W wyniku rozejmu w Andruszowie w 1667 r., który zakończył wojnę polsko-rosyjską, Ukraina została podzielona pomiędzy Rzeczpospolitą a Rosję. Natomiast po rozbiorach Polski w końcu XVIII w. ziemie Ukrainy weszły także w skład Cesarstwa Austriackiego.

Już w średniowieczu Kościół na tych terenach podzielił się na zachodni – katolicki, i wschodni – prawosławny. W 1596 r. część prawosławnych podpisała unię z Kościołem katolickim, czyli uznała papieża za swojego zwierzchnika, ale zachowała własny obrządek. W ten sposób narodził się Kościół greckokatolicki.

Próby tworzenia przez Ukraińców własnej państwowości w XX w. zakończyły się niepowodzeniem. Powstałe w wyniku I wojny światowej dwa ukraińskie państwa, Ukraińska Republika Ludowa ze stolicą w Kijowie i Zachodnioukraińska Republika Ludowa ze stolicą we Lwowie, nie przetrwały. Tereny tej pierwszej zajęli bolszewicy i stworzyli Ukrainę sowiecką. Tereny drugiej – Polacy, ponieważ uważali je za swoje i pokonali Ukraińców w 1919 r. Ludność zamieszkującą Ukrainę sowiecką dotknęły represje na niespotykaną skalę. W wyniku Wielkiego Głodu w latach 1932–1933 życie straciło od 4 do 6 mln ludzi. Prześladowano duchownych i niszczono świątynie. Po wybuchu II wojny światowej ukraińscy nacjonaliści podjęli współpracę z Niemcami w nadziei na utworzenie własnego państwa. Najbardziej radykalni chcieli państwa jednolitego etnicznie, dlatego w latach 1943–1945 przeprowadzili czystki etniczne na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, w których wyniku zamordowali do 100 tys. Polaków. W odwecie z rąk polskich partyzantów zginęło kilkanaście tysięcy Ukraińców. To najbardziej bolesna karta historii w relacjach polsko-ukraińskich, którą dla swoich celów chętnie wykorzystuje propaganda prorosyjska. Ze strony niemieckich okupantów ludność ukraińską dotknęły prześladowania.

Po zakończeniu II wojny światowej Ukraina znalazła się w granicach Związku Radzieckiego. Suwerenność uzyskała dopiero po jego rozpadzie w 1991 r. Polska jako pierwszy kraj na świecie 2 grudnia 1991 r. uznała niepodległość Ukrainy. Młode państwo ukraińskie obrało za swoje barwy narodowe kolory niebieski i żółty. Nawiązano tym samym do tradycji księstwa halicko-wołyńskiego i Ukraińskiej Republiki Ludowej.

Współczesna Ukraina jest zróżnicowana pod względem narodowościowym. Mniejszości narodowe stanowią ponad 20 proc. jej ludności. Najliczniejszą grupą zgodnie z ostatnim spisem ludności z 2001 r. są Rosjanie – ponad 17 proc. Według tych danych tylko na Krymie, który w 1954 r. Nikita Chruszczow przekazał USRS, stanowili większość (58,3 proc.).

Niepodległa Ukraina dysponowała jednym z największych arsenałów nuklearnych na świecie. W 1994 r. podpisano w Budapeszcie memorandum, w którym zobowiązała się oddać broń Rosji. W zamian Rosja, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania gwarantowały Ukrainie suwerenność terytorialną i bezpieczeństwo jej granic.

W niepodległej Ukrainie ścierały się silne wpływy rosyjskie i dążenia prozachodnie. Dawały one mocno o sobie znać w czasie wyborów. Po sfałszowanych na rzecz prorosyjskiego kandydata wyborach prezydenckich w 2004 r. Ukraińcy wyszli na ulicę (pomarańczowa rewolucja). W konsekwencji wybory powtórzono i wygrał je prozachodni Wiktor Juszczenko. Jednak już w kolejnych wyborach z 2010 r. zwyciężył kandydat prorosyjski Wiktor Janukowycz. To on jako prezydent w 2013 r. nie podpisał umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską. Wywołało to falę protestów wśród zwolenników integracji europejskiej (rewolucja godności). W wyniku siłowego tłumienia demonstracji zginęło ponad sto osób, a dotychczasowy prezydent schronił się w Rosji. Aby uniemożliwić Ukrainie integrację z UE i utrzymać ją w swojej strefie wpływów, Rosja w 2014 r. zaanektowała Krym i zaatakowała wschodnie regiony Ukrainy. Od 24 lutego 2022 r. obserwujemy kolejne etapy tej agresji. Wbrew rosyjskim wyobrażeniom i planom działania te wywołały jednak zdecydowany opór i zjednoczyły Ukraińców, a także cały demokratyczny świat.

Zapraszamy do obejrzenia filmu.


Брама Європи. Україна між Сходом і Заходом

Чи можливо розповісти історію України за шістнадцять хвилин? Автори фільму стверджують, що так. Цього часу цілком достатньо, щоб дізнатися про найважливіші дати та події з минулого східного сусіда Польщі.

Коріння української державності сягає ІХ ст. Тоді, східнослов’янські племена та варяги норманського походження створили державне утворення під назвою Київська Русь, яке прийняло християнство у Х ст. Розвиток Русі зупинила монгольська навала в XIII столітті, і вона опинилася на периферії Європи. Сучасні українські землі протягом століть входили до складу різних держав. У XIV столітті належали до Великого князівства Литовського та Королівства Польського, а після Люблінської унії — до Речі Посполитої. Внаслідок Андрусівського перемир’я 1667 р., яким закінчилася польсько-російська війна, Україна була розділена між Річчю Посполитою та Росією. Після поділів Польщі наприкінці XVIII століття землі України увійшли також і до Австрійської імперії.

Уже в середні віки церква на цих землях розділилася на західну – католицьку, та східну – православну. У 1596 році частина православних священнослужителів уклала унію з католицькою церквою, тобто визнала папу головою своєї церкви, але зберегла власний обряд. Так утворилася греко-католицька церква. 

Спроби українців у ХХ столітті створити власну державність не увінчалися успіхом. Дві українські держави, що виникли внаслідок Першої світової війни — Українська Народна Республіка зі столицею в Києві та Західноукраїнська Народна Республіка зі столицею у Львові не змогли вистояти. Територію першої окупували більшовики і створили радянську Україну. Територію другої – поляки, тому що  вважали її своєю і перемогли українців у 1919 році. Населення, яке проживало в Радянській Україні, зазнало репресій нечуваного масштабу. Внаслідок Голодомору 1932–1933 років загинуло від 4 до 6 мільйонів українців. Священнослужителів переслідували, храми руйнували. Після початку Другої світової війни українські націоналісти співпрацювали з Німеччиною в надії створити власну державу. Найбільш радикально налаштовані прагнули етнічно єдиної держави, тому в 1943–1945 рр. провели етнічні чистки на Волині та в Східній Галичині, убивши до 100 тис. поляків. У відповідь від рук польських партизанів було вбито кілька тисяч українців. Це найболючіша сторінка історії польсько-українських відносин, яку проросійська пропаганда охоче використовує у своїх цілях. Німецькі окупанти по відношенню до українського населення проводили репресії та переслідування.

Після закінчення Другої світової війни Україна опинилася в  Радянському Союзі. Вона отримала суверенітет лише після розпаду СРСР у 1991 році. Польща була першою країною у світі, яка визнала незалежність України 2 грудня 1991 року. Молода українська держава обрала своїми національними кольорами синій і жовтий. Таким чином, йшлося про традиції Галицько-Волинського князівства та УНР.

Сучасна Україна має різноманітний національний склад. Національні меншини становлять понад 20 відсотків населення країни. За даними останнього перепису населення 2001 року, найчисленнішою групою є росіяни – понад 17 відсотків. Згідно з цими даними, лише в Криму, який Микита Хрущов передав СРСР у 1954 році, вони становили більшість (58,3 відсотки).

Незалежна Україна володіла одним із найбільших ядерних арсеналів у світі. У 1994 році в Будапешті було підписано меморандум, відповідно до якого Україна зобов’язалася передати ядерну зброю Росії. Натомість Росія, США та Велика Британія гарантували Україні територіальний суверенітет та безпеку її кордонів.

У незалежній Україні зіткнулися сильні російські впливи і прозахідні прагнення. Такий стан речей дав про себе знати під час виборів. Після сфальсифікованих для проросійського кандидата президентських виборів 2004 року українці вийшли на вулиці (Помаранчева революція). Як наслідок, відбулися повторні вибори, на яких переміг прозахідний кандидат Віктор Ющенко. Проте, вже на наступних виборах у 2010 році, переміг проросійський кандидат Віктор Янукович. Саме він, будучи президентом не підписав угоду про асоціацію з Євросоюзом у 2013 році. Це викликало хвилю протестів серед прихильників євроінтеграції (події отримали назву Революція Гідності). У результаті силового придушення демонстрацій загинуло понад сто людей, а чинний президент сховався в Росії. Щоб не дати Україні інтегруватися в ЄС і залишити її в зоні свого впливу, Росія у 2014 році анексувала Крим і напала на східні регіони України. З 24 лютого 2022 року ми спостерігаємо чергові етапи цієї агресії. Проте, всупереч російським уявленням і планам, ці дії викликали сильний опір і об’єднали українців та весь демократичний світ.

Запрошуємо до перегляду фільму.

                                                                                  Tłum. Roman Romantsov