Mateusz Wyżga snuje fascynującą opowieść o Polsce sarmackiej.[1] Zaspokaja naszą tęsknotę za tym, aby wiedzieć czym świat miniony różni się od naszego, a w czym jest podobny.
Dopóki Mateusz Wyżga pozostaje w roli historyka – tak jak go rozumie i spełnia w tym dziele, dopóty czytam z zaciekawieniem i uznaniem. Podziwiam rozległość zjawisk i skojarzonych z nimi epizodów źródłowych. Już wtedy, gdy nasz autor zaczął systematycznie penetrować źródła układała się mu opowieść o czasach sarmackich. A może i kilka możliwych opowieści o zaklętych w nich światach. Skłonny jestem wierzyć, że jedynie skromną część przypadków historycznych zdołał nasz historyk zapamiętać. A jest to imponująca ilość informacji. Notował je? Skanował, fotografował nadając im kwalifikację, rodzaj sprawozdawanego w źródłach aspektu dziejów?
Dopóki Wyżga pozostaje historykiem proper, czy popularyzatorem wiedzy historycznej via archiwalia, to czytam z zainteresowaniem.
Gdy tylko jednak historyk Mateusz oddaje się refleksji jakoby metodologicznej – choć sam wycofuje się z tej kwalifikacji ku określeniu metafizycznej – to, jak dla mnie metodologa z zawodu, nie nadąża za jedną jak i drugą. Tonie w sieci karkołomnych metafor – a raczej zasłania się frazami – napominającymi to, o co mu chodzi. Spróbuj czytelniku sprawozdać o co Wyżdze chodzi, gdy tak oto składa swe myśli. Zreferujesz rozumiejąco własnymi słowami taki na przykład wywód:
„Przeszłość jest przyczyną zaistnienia współczesności.[2] Z drugiej strony historia jako opowieść i interpretacja jest zawsze efektem danej teraźniejszości.[3] Ten podwójny mechanizm współzależnych silników tożsamości jest jednocześnie kołem zamachowym ludzkiego życia. Jego napędem jest ta różnica między tym, co jest a tym, co było i zdanie sobie sprawy z odległości minionego czasu. Sama linia łącząca oba punkty jest trwałym zapewnieniem, że bez względu na miejsce, wszystkie opisane tu historie przynależą do jednej tożsamości i obszaru świata. Ta nasza linia nazywa się polską duszą.”[4]
Spróbuj czytelniku opowiedzieć własnymi słowami, co tu pisarz głosi. A może łatwiej będzie wyrazić co czuje?
„Historia, której nieskończoną złożoność wciąż próbujemy zrozumieć – ciągnie Wyżga – pozostaje nauką pozwalającą „ożywiać” zmarłych ludzi. Bliżej jej do tego niż wszelkiej nekromancji, chociaż przypomina fabularny film <<oparty na faktach>>, jak to niekiedy z powagą czyta lektor podczas emisji.[5] Mamy przecież narzędzia, metody, a nasi <<podopieczni>> mówią, poruszają się, przeżywają emocje, skupiają na sobie naszą uwagę, rezonują i żyją w nas tym rezonansem. W trzymanej przez Ciebie książce jak w akwarium z rybami pływają setki odanonimizowanych, dawnych mieszkańców nadwiślańskiej, polskiej Sarmacji. Wiją się, mijają i tłoczą, mówią coś, a ich życie bezustannie i nieskończenie się wydarza.[6] Patrzymy w ich życie teraz zatrzymane w druku, patrzymy w papier jakby był szybą, za którą to wszystko ma miejsce, w skondensowanej do kilkudziesięciu centymetrów przestrzeni.”[7]
Wszystko to piszę tu po to, gdyż zarówno ja jako autor, jak i Ty Czytelniku, jesteśmy uczestnikami eksperymentu naukowego, operacji na otwartym sercu przeszłości. Chociaż historyk nie potrzebuje alembików, dymiących kolorowo roztworów i chemikaliów, to wciąż jest eksperyment, tyle że dziejący się w naszych umysłach. To oczy są fiolkami z odczynnikami, to nasza wyobraźnia jest stołem doświadczalnym.[8]
Efekt przeprowadzonego na kilkuset powyższych stronicach eksperymentu na umarłych wygląda tak, że w dawnej Rzeczypospolitej ludzie są powiązani splotami rozmaitych relacji, które wiodą wzdłuż i w poprzek stanów społecznych. Kierują się przede wszystkim pragmatyzmem i logiką.[9]
[1] Wyżga M., Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi. Znak- Horyzont, Kraków 2025.
[2] Raczej wyciąłbym fragment z triady przeszłość-teraźniejszość-przyszłość dwie jej pierwsze składowe i ewentualnie gdybym sądził, że chodzi o związek przyczynowo-skutkowy to powiedziałbym: przeszłość jest przyczyną teraźniejszości. Czy jednak nie sądzimy, że przeszłość jedynie poprzedza teraźniejszość, jest źródłem czy nawet generuje teraźniejszość, a ta z niej bierze się… Czy jednak tak kategorycznie: jest przyczyną? Po drugie, teraźniejszość mieści się w triadzie przeszłość – teraźniejszość – przyszłość, jednak współczesność nie jest synonimem teraźniejszości. Teraźniejszość jest mocniej temporalna, z kolei współczesność podmiotowo-historyczna, powiedziałbym. Współczesność w odróżnieniu od teraźniejszości nie jest „ontologiczna”.
[3] Interpretacja jest nie tyle efektem teraźniejszości, ile zawsze realizowana jest w niej, w jej kontekście.
[4]Mechanizm silników tożsamości? Mało tego, mechanizm współzależnych silników tożsamości jest kołem zamachowym ludzkiego życia? Współzależne silniki tożsamości? Mechanizm współzależnych silników i to tożsamości? Silniki tożsamości mają współzależny mechanizm? I to podwójny? To tylko dlatego, że jest kołem zamachowym ludzkiego życia? Co jeszcze o ludzkim życiu mam myśleć skoro kołem jego zamachowym są silniki tożsamości? Cóż mam sobie wyobrazić jako semantykę mechanicystyczną (silniki, koła zamachowe, napędy, mechanizmy) czy może witalistyczno-historyczno-spirytualistyczną (dusza polska, tożsamość przeszłości i teraźniejszości) … Nasz autor ma specyficznie splecione ze sobą temporalną spacjalność ze spacjalną temporalnością. Fragment ten to, jak dla mnie, nie tyle metafizyka historiozoficzna, ile chaos metafizyczny. Gdyby w trybie eksplikacji historiozoficznej nadać intencjom tu wyłożonym uchwytny sens, to otrzymalibyśmy zestaw trywialnych tez. Wzajemnie splecionych niespójnych wyobrażeń i antynomijnych porządków.
[5] Określenie: historia przypomina fabularny film oparty na faktach daje trafne skojarzenia, niesie całkiem rozumne domniemania o historiografii.
[6] I znowu jak dla mnie wizja przeszłości ludzkiej jako akwarium to nadmiarowa informacja. Już to, co tu komunikuje się o minionym (staropolskim?) życiu społecznym per analogiam do akwarium, zwłaszcza w aspekcie jego wewnętrznej dynamiki – jak dla mnie niewiele ilustruje.
[7] Z kolei papier (a może narracja zaklęta w papierze?) jako równoważnik oglądania życia (codziennego mieszkańców Sarmacji przez szybę, kłóci się z ideą narracji historycznej jako analogonu filmu opartego na faktach. Oglądanie przez szybę sugeruje relację świata narracji do świata oglądanego jak relację izomorficzną. Jak jeden do jeden.
[8] Jeśli to o czym tu mowa to w gruncie rzeczy eksperyment myślowy. Tu znowu wypada się zgodzić, że operacja historiograficzna (nawet i pop-naukowa), to rzecz jasna procedura myślowa. Zbędne są zatem imponderabilia zdroworozsądkowego rozumienia eksperymentu laboratoryjnego, jak to bywało w naukach empirycznych w ich rozumieniu sprzed stu lat. Procedury praktyczno-techniczne (i tu u Wyżgi, wizja laboratorium chemicznego: jego ulubione alembiki, dymiące roztwory, chemikalia, fiolki, stół doświadczalny; może raczej stół laboratoryjny), to wszystko dla perswazji eksperymentu w triadzie: historyk/działający w przeszłości rodacy/czytelnik wydaje się zbędnym beletryzowaniem. Analogia między eksperymentem myślowym jaki jest istotą eksperymentu laboratoryjnego prowadzonego w praktyczno-uchwytnych okolicznościach a eksperymentem historycznym w gruncie rzeczy myślowym nie wzbogaca się poprzez wizualizację przedmiotów spotykanych w staroświeckim laboratorium chemicznym. Przepraszam niektórych czytelników, ze czepiam się i marudzę, ale tak właśnie widzę wykwity przemyśleń metodologiczno-metafizycznych naszego znakomitego pisarza.
[9] Na koniec jeno krótkie pytania: cóż znaczy, że ludzie z krainy Sarmacji kierują się pragmatyzmem i logiką? Nie tylko ów pragmatyzm powinien być, skoro o nim orzekamy, jako taki identyfikowany, oszacowany, zrelatywizowany, bo przecież rozgrywający się w określonym historycznie świecie ludzkich myśli i działań. I po drugie, jaką logiką kierowali się ludzie ówcześni? W świecie powszechnych przeświadczeń magicznych i wierzeń religijnych przesiąkniętych magią, w świecie tradycyjnych wyobrażeń o świecie i człowieku jaką logiką kierowali się ludzie? Jaka logiką, skoro elitarną, uczoną logiką była logika w rodzaju tej Étienne`a Bonnot de Condillaca, zob. Wycinanki. Zbiór felietonów, WWH UAM, t. I, Poznań 2022, s. 49-58.
O autorze
